Terugblik op de lezing van Mirjam van Schaik – De geloof– en beschermingswaardige godsdienst

Leestijd: 3 minuten

Zaterdag 20 juni is er een heel bijzondere lezing verzorgd door mr. drs. Mirjam van Schaik, universitair docent staatsrecht en rechtstheorie aan de Open Universiteit. Mr. drs. van Schaik heeft in het kader van haar proefschrift onderzoek gedaan naar godsdienstvrijheid en de scheiding van kerk en staat. Momenteel werkt ze aan een boekproject getiteld “Religious Ideas in Liberal Democratic States”. Zij heeft met ons stil gestaan bij een casus waarin de grenzen worden opgezocht van een mogelijk te beschermen godsdienst in Nederland.

Het programma was tweeledig: het eerste deel betrof een inhoudelijke uitleg over godsdienstvrijheid in Nederland en een bespreking van het juridische kader. Het tweede deel bestond uit een actievere werkvorm, waarbij de deelnemers in kleinere groepen werden ingedeeld. In deze werkgroepen werd de vraag besproken of het pastafarisme al dan niet als geloof of levensovertuiging beschouwd kan worden.

De lezing had als onderwerp of en hoe de rechter een godsdienst of levensovertuiging juridisch kan kwalificeren waardoor deze bescherming kunnen genieten op grond van artikel 6 van de Gw en artikel 9 EVRM. Dit onderwerp doet veel stof opwaaien en de meningen zijn daarover vaak verdeeld.

Een belangrijke zaak hierin betrof de uitspraak in de zaak EHRM 25 Feb 1982, 7511/76; 7743/76: Cambell and Cosans v. United Kingdom. In deze uitspraak is vastgesteld dat een godsdienst of levensovertuiging bescherming kan genieten indien deze voldoet aan de criteria van overtuiging, ernst, samenhang en belang.

Casus:

In het tweede deel van het webinar zijn de deelnemers in kleine werkgroepen aan de slag gegaan om de casus op te lossen. Centraal stond het pastafarisme en de vraag die beantwoord moest worden, was of het pastafarisme gekwalificeerd kan worden als godsdienst en daarmee bescherming kan genieten in het kader van artikel 9 EVRM. Op basis van de vier criteria uit het voornoemd arrest werd gevraagd om dit vraagstuk te bespreken en te beoordelen.

Korte uitleg:

Het pastafarisme is een religie die stelt kritisch te reflecteren op huidige geaccepteerde religies.[SMv2]  Ze geloven in het ‘Vliegende Spaghettimonster’ en dragen een vergiet in het kader van hun geloofsbelijdenis. Het pastafarisme kent een aantal regels (geboden) die de ‘liever nietjes’ genoemd zijn. De aanhangers van het pastafarisme houden diensten en globaal hebben zich inmiddels verschillende afdelingen gevestigd. Volgens eigen zeggen zijn er momenteel miljoenen aanhangers van het pastafarisme.

Uitkomst werkgroepen

Na een bespreking van ongeveer 25 minuten is een aantal vertegenwoordigers van de werkgroepen verzocht om te vertellen wat de uitkomsten van de casus waren. Het punt waar de meeste werkgroepen over gedachten van hadden gewisseld was het criteria ‘ernst’. Door verschillende afgevaardigden werd benadrukt dat dit criterium op verschillende wijze uitgelegd kan worden: De belangrijkste onderbouwing dat niet voldaan werd aan het criterium van ernst was de satirische oorsprong van het pastafarisme en de vrijblijvendheid hiervan. Alhoewel de werkgroepen met verschillende argumenten kwamen, was de heersende opvatting toch wel dat het pastafarisme niet gekwalificeerd kan worden als godsdienst.

Rechtelijke uitspraak

Deze zienswijze wordt ook door de Afdeling bestuursrechtspraak van Raad van State (ECLI:NL:RVS:2018:2715) gehuldigd. In deze zaak is een aanhanger van het pastafarisme naar de rechter gestapt, omdat het niet was toegestaan om een foto voor een rijbewijs te gebruiken waarbij het hoofddeksel (het vergiet) werd gedragen. In hun uitspraak heeft de ABRvS geconcludeerd dat het pastafarisme niet als godsdienst aangemerkt kan worden. De Afdeling heeft als belangrijkste overwegingen dat er niet voldaan wordt aan de criteria van samenhang en ernst.

Om over na te denken

Na het bespreken van de uitkomsten van de werkgroep is er nog gezamenlijk gereflecteerd op de casus. Van Schaik heeft hierbij een aantal punten naar voren gebracht die haars inziens van belang zijn bij afwegingen in deze materie.