Terugblik webinar Marijke Malsch: Het belang van empirisch onderzoek voor juristen

Leestijd: 3 minuten

Op zaterdag 27 maart was Marijke Malsch, hoogleraar Empirical Legal Studies aan de Open Universiteit, te gast om ons aan de hand van sprekende voorbeelden te overtuigen van het belang van empirisch onderzoek voor juristen. Naast haar hoogleraarschap is Marijke Malsch werkzaam als senior onderzoeker van het Nederlands studiecentrum voor criminaliteit en rechtshandhaving en werkt ze als raadsheer-plaatsvervanger en rechter-plaatsvervanger.

Het onderzoek van mevrouw Malsch is sterk gelieerd aan de rechtspraktijk. “Empirical legal studies richt zich bijvoorbeeld op de assumpties van de wetgever. Denk aan de assumptie dat een slachtoffer gebaat is bij het spreekrecht en daar ook op zitten te wachten. Of de assumpties van procespartijen, zoals een rechter die ervan uitgaat dat een opgelegde straf bepaalde effecten heeft op de dader of op de maatschappij.” Andere perspectieven van Empirical Legal Studies zijn het functioneren van het recht in de praktijk en de effecten van het recht. Tot slot wordt er ook onderzocht of de resultaten van eerder empirisch onderzoek wel worden gebruikt door bijvoorbeeld de wetgever.

Malsch bespreekt met ons diverse voorbeelden van haar eigen onderzoek en dat van haar vakgenoten, zoals over rechterlijke dwalingen en over alternatieve methoden van geschilbeslechting zoals mediation en strafbeschikkingen. We staan langer stil bij haar onderzoek naar processen-verbaal. Het Nederlands strafrechtsysteem is redelijk uniek in het feit dat we auditu-verklaringen (‘van horen zeggen’) als bewijs accepteren. Procespartijen gaan er dan ook van uit dat de verklaringen in een proces-verbaal compleet en betrouwbaar zijn. Deze assumptie blijkt echter niet zonder gevaar. Het proces-verbaal is altijd een beknopte weergave en menig verdachte zal na het verhoor ook niet het geduld op kunnen brengen om het te controleren vooraleer hij het ondertekent.

In een experiment lieten Marijke Malsch en haar collega’s vijf rechercheurs een proces-verbaal opstellen op basis hetzelfde (eerder opgenomen) verhoor. “We vroegen ons af: doen ze dat allemaal op dezelfde manier? Dat zou je mogen verwachten, maar dat bleek niet het geval te zijn. De vijf pv’s die toen geschreven werden verschilden heel veel.” Dat bleek ook wel toen de pv’s werden voorgelegd aan vijf rechtenstudenten, die tot verschillende antwoorden kwamen over de schuldvraag.

Ook het onderzoek naar het spreekrecht voor slachtoffers komt uitgebreid aan bod. “Er zijn aanwijzen voor regelgeving. Die richten zich tot wetgever en zeggen kort gezegd ‘Maak niet te snel nieuwe wetten, analyseer de feiten, maatschappelijke processen, mogelijke effecten en neveneffecten. Een wet is een zwaar middel, dus doe dat nou alleen als er echt behoefte aan bestaat.’” In dit geval blijkt de wetgever sterk te leunen op de assumptie dat van het spreekrecht een therapeutisch effect op het slachtoffer zou hebben. Vanaf de eerste Kamerstukken is dit één van de belangrijkste argumenten geweest: het slachtoffer heeft er iets aan en wil dit ook graag. Uit onderzoek blijkt echter dat veel slachtoffers vooral behoefte hebben aan privacy en veiligheid, het bijwonen van de zitting bovendien emotioneel gezien te zwaar vinden en de voorkeur geven aan een schriftelijke slachtofferverklaring.

“Het debat in dat heeft geleid tot de nieuwe wetgever lijkt sterk beïnvloed te zijn door adviezen van diverse lobby-organisaties. De onderbouwing was erg anekdotisch, er was nog vrij weinig onderzoek naar de behoeftes van slachtoffers en voor zover het er was werd er erg ‘uit de losse pols’ naar verwezen.”

“Dat kan echt allemaal een stuk beter” concludeert Malsch. “We hebben ook een voorstel gedaan dat Kamerleden wat meer mogelijkheden krijgen om empirisch onderzoek in te stellen. Juist bij dit soort onderwerpen waaraan zoveel aspecten kleven en waarbij ook principiële vragen over de balans in het strafproces spelen. Dan zou het toch goed zijn als mensen met meer tijd en overzicht dat zouden kunnen doen.”

De lezing wordt afgesloten met de stelling dat elke rechtenstudent iets zou moeten leren over empirisch onderzoek en methoden. En dat het verhaal van deze ochtend overtuigend was blijkt wel uit het feit dat alle deelnemers deze stelling onderschrijven.