Verslag lezing rechter Jos: militair strafrecht door de eeuwen heen

Leestijd: 2 minuten

Met bijna 30 AJV leden luisterden wij naar het boeiende verhaal van rechter Jos (Vink) over militair recht. Jos stelde in zijn lezing de volgende vraag centraal: ‘Is ons militair straf(proces)recht nog wel van deze tijd?’

Zelf startte Jos zijn carrière als beroepsmilitair in  2008 bij de juridische dienst. In 2020 heeft hij een switch gemaakt en kwam te werken bij de rechtbank in Den Bosch.  Daarnaast verricht Jos wetenschappelijk onderzoek aan de Faculteit Militaire Wetenschappen van de Nederlandse Defensie Academie.

De lezing van Jos bestond uit vier onderwerpen:

  1. Ontwikkelingen en codificatie door de eeuwen heen
  2. Militair- rechtelijke organisatie
  3. Verhouding tussen militair strafrecht en tuchtrecht
  4. Heden en de toekomst.

We gingen terug in de tijd naar het jaartal 1588. Voor die tijd was er één centraal gezag. Aangezien strafzaken ook in oorlogsgebieden plaatsvonden, moest hier verandering in komen. Dit betrof de landmacht, maar in het militaire recht hebben we ook te maken met de Zeemacht. Daar was geen sprake van één centraal gezag maar waren er vijf gebieden waar het gezag zich bevond. Wil je hier meer weten over weten? Lees dan de dissertatie van C.H.F. Simons.

Jos gaf uitleg over de indeling van rechters in eerste aanleg en hoger beroep. Hierin was een onderscheid tussen de landmacht en de zeemacht. In een snel tempo kwamen diverse soorten legers aan de orde zoals het Bataafse leger, de Bataafse Vloot, de situatie tijdens de Eerste Wereldoorlog en de invloed die dat had op het militair strafprocesrecht. Ook legde Jos uit dat er behoefte ontstond aan militair tuchtrecht. Daardoor konden commandanten lichte feiten zelf afdoen en raakten ze de militairen niet (voor langere tijd of definitief) kwijt. Ook werd tijdens de lezing het nut van militair straf- en tuchtrecht duidelijk ter voorkoming van eigenrichting door militairen, zoals het executeren van deserterende ‘collega’s’.

Vanaf 1923 hebben zich herzieningen plaats gevonden in de wetgeving rondom militair recht. In 1991 kwam de codificatie tot een voorlopig einde met de Wet militair tuchtrecht, de Wet militaire strafrechtspraak voor het strafprocesrecht en de herziening van het Wetboek van militair strafrecht. Aanbeveling verdient nog de publicatie van Jos met interviews over ‘militaire justitie in uitvoering’ tussen 1960 en 1990.

Bijzondere ontwikkeling is de toename van de intensiteit van geweld bijvoorbeeld toen Nederlandse militairen uitgezonden werden naar Afghanistan, terwijl de gangbare gedachte destijds was dat militairen vooral nog als ‘zandzaksjouwers’ zouden worden ingezet. Het viel Jos op dat het militair recht daar niet in mee evolueert. Daarnaast hebben we inmiddels niet alleen meer te maken met landmacht en zeemacht. Heden ten dage is er ook de luchtmacht, cyber en ruimte.

Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne is er hernieuwde aandacht – en meer geld – voor defensie en daarmee mogelijk ook voor het militaire strafrecht. Tijdens de lezing werd duidelijk dat een blik in de geschiedenis ons veel kan leren om het militaire recht actueel te houden dan wel te maken.