Studiemiddag milieucriminaliteit: anders denken, anders straffen

Leestijd: 3 minuten

Milieuvervuiling werd lange tijd gezien als iets wat nu eenmaal hoort bij economische activiteit. Maar dat is verleden tijd. De kentering in het denken roept vragen op over strafbaarheid van en straftoemeting bij milieucriminaliteit. Deze vragen werden vanuit de praktijk en de wetenschap belicht tijdens een studiemiddag, dat de AJV organiseerde samen met de Green Office van de OU  en het nieuwe Expertisecentrum Milieucriminaliteit.

“Moordenaars uit de onderwereld zitten niet aan tafel in Den Haag om te lobbyen over wetgeving. CEO’s van grote ondernemingen als Tata Steel en Chemours wel.” Die laatsten hebben ook doden op hun geweten, wil strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq maar zeggen. Als eerste spreker tijdens de studiemiddag vertelde ze hoe het vuur voor de publieke zaak in haar werd aangewakkerd toen haar door een longkankerpatiënt werd gevraagd de tabaksindustrie aan te pakken. De uitkomst viel tegen (“Glansrijk verloren”, constateerde Ficq droogjes), maar de zaak zette het haar aan het denken over andere grote bedrijven. “Is het normaal dat intensieve industrie de omgeving vervuilt, of kan dat een strafbaar feit opleveren?”

Structurele incidenten

Complex is het element ‘wederrechtelijkheid’, omdat deze bedrijven over het algemeen volgens de afgegeven vergunningen handelen. Bij Tata vond Ficq een aanknopingspunt in de vele incidenten die het bedrijf, geheel volgens de regels, zelf meldde. Via een Woo-verzoek kwamen ze boven tafel. “Dit zijn geen incidenten meer, maar structurele problemen die voorzienbaar zijn door slecht onderhoud. Dan neem je het risico dat je een gevaar vormt voor de gezondheid op de koop toe, en dat noemen we in het strafrecht voorwaardelijk opzet.”

Bij Chemours nam de bekende strafpleiter een andere route: dat bedrijf hield bij vergunningaanvragen cruciale informatie achter, zo stelde de civiele rechter vast in een tussenvonnis. In beide gevallen is het OM een onderzoek gestart. Of Chemours en Tata daadwerkelijk vervolgd worden, is nog niet duidelijk. “Maar we zijn hier al ongelooflijk blij mee, voor de mensen die rond de bedrijven wonen en aangifte hebben gedaan én vanwege de reputatieschade die dit oplevert. Als je het hebt over een generaal preventieve werking is dit pure winst, zeker omdat de directeuren ook persoonlijk strafrechtelijk aansprakelijk gesteld kunnen worden. Dan verwacht ik dat ze andere keuzes zullen maken: de winst niet meer uitkeren aan aandeelhouders, maar investeren in duurzaamheid.”

Criminologisch perspectief

De bijdragen van OU-hoogleraren Daan van Uhm en Denis Abels sloten mooi aan op de praktijkvisie van Ficq. Van Uhm is in december 2025 benoemd tot hoogleraar milieucriminaliteit aan de OU. Hij benadert het onderwerp vanuit criminologisch perspectief, met vragen als: waar vindt milieucriminaliteit wereldwijd plaats, welke factoren zorgen voor het ontstaan of verschuiven ervan, welke rol speelt georganiseerde criminaliteit en welke straffen zijn passend. “We gaan daarbij uit van een uitgebreid schadebeginsel: niet langer staat de mens centraal, maar het ecosysteem als geheel”, legde Van Uhm het nieuwe denken over milieuschade als strafbaar feit uit.

Keuzes van ondernemingen

Abels, hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht bevestigde dat er meer aandacht is voor het bestraffen van milieucriminaliteit. “Maar de rechtspraak lijkt daar nog op achter te lopen”, merkte hij op. “Hoe gaan we zorgen dat de maatschappelijke morele afkeuring van het veroorzaken van milieuschade gaat doorwerken in keuzes die ondernemingen maken, zodat uiteindelijk de natuur er echt baat bij heeft?” Hij noemde het expliciet meewegen van compliance door bedrijven als strafverlagende factor, het aanmoedigen van zelfmelding en het beprijzen van bijvoorbeeld schoon water als denkrichtingen.

Alle bijdragen werden aandachtig beluisterd door zo’n 75 aanwezigen, variërend van studenten milieu- en rechtswetenschappen tot omgevingsrecht-deskundigen, wetenschappelijk onderzoekers en professionals uit de opsporing en rechtspraak. De vragen en discussies brachten ook nieuwe inzichten en werden als opbouwend ervaren. Genoeg inspiratie dus voor vervolgbijeenkomsten, onderzoek door het Expertisecentrum Milieucriminaliteit en studenten die in dit werkveld aan de slag willen.