De rechtsstaat is niet meer voor mij — maar is dat een gevoel of een feit?

Leestijd: 4 minuten

Verslag van de lezing van Ellen Pasman voor de Amsterdamse Juridische Vereniging, 28 Februari 2026.

“De rechtsstaat is niet meer voor mij.” Het is een uitspraak die blijft hangen. Is het een gevoel, of is het gebaseerd op ervaring? Advocaat Ellen Pasman stelde die vraag centraal in haar lezing voor de Amsterdamse Juridische Vereniging.

Procederen tegen de overheid: een ongelijke strijd

Pasman begon met de realiteit van procederen tegen de overheid. Wie als burger de confrontatie met de Staat aangaat, bevindt zich meteen in een ongelijke strijd. De weg via de bestuursrechter of de civiele rechter is lang en kostbaar. Een verplichte procesvertegenwoordiging maakt de drempel voor het civiele recht nog hoger. Toegang tot de rechter — een van de fundamenten van de rechtsstaat — is in de praktijk lang niet vanzelfsprekend.

De landsadvocaat onder het vergrootglas

Als aanleiding voor haar lezing verwees Pasman naar een recent interview in het Financieel Dagblad met de landsadvocaat, waarin gesteld wordt dat bij klimaatzaken een sfeer van wantrouwen tegen de overheid heerst — een sentiment, aldus de landsadvocaat. Pasman wil daar niet in mee. Normen van redelijkheid en billijkheid — in het bestuursrecht uitgewerkt in beginselen als fair play en evenredigheid — beheersen de verhoudingen tussen procederende partijen. Een advocaat moet zich daarom ook verplaatsen in de positie van de wederpartij. En dat is precies waar het misgaat.

De landsadvocaat is bovendien geen gewone advocaat. Het is een kantoor dat een contract sluit met de Staat voor advies en procedures — en de Staat, benadrukte Pasman, zijn we allemaal. Als belastingbetalers dragen wij dan ook allemaal bij aan de kosten. Juist daarom is het opmerkelijk dat het kantoor niet bereid lijkt te zijn kritisch naar het eigen functioneren te kijken.

Bonaire en de klimaatzaak

Pasman illustreerde haar betoog aan de hand van het vonnis van de rechtbank Den Haag in de recente Bonaire-klimaatzaak. De rechtbank paste het EVRM toe en oordeelde dat de overheid niet aan haar verplichtingen voldoet en het discriminatieverbod heeft geschonden. Het vonnis, aldus Pasman, is zo degelijk gemotiveerd dat het eigenlijk onbegrijpelijk is dat er geen schikking met Greenpeace tot stand is gekomen. Net als in de Urgenda-zaak koos de Staat ook hier voor de confrontatie tot het bittere einde.

De toeslagenaffaire als spiegel

Het meest confronterende deel van de lezing betrof de toeslagenaffaire. Ook hier richtte Pasman haar scherpste pijlen op de rol van de landsadvocaat in de procedures.

Het kantoor had kennelijk de Staat geadviseerd: je hoeft alleen de stukken te overleggen waar de rechter naar vraagt. Wat de rechter niet weet, deert hem niet. Notities van de Belastingtelefoon — cruciaal voor het beeld van wat ouders daadwerkelijk overkwam — zaten niet in het dossier. De rechter werd op het verkeerde been gezet. En dat, zei Pasman met nadruk, mag nooit.

Dezelfde alles-of-niets-mentaliteit die de toeslagenaffaire kenmerkte, zag ze ook terug in de advisering rond de terugbetalingsverplichting. De bepaling dat ouders alles in één keer moesten terugbetalen, is niet eens in de wet te vinden. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State ging af op het advies van de landsadvocaat. Tegelijkertijd torpedeerde de overheid daarmee haar eigen beleid — want datzelfde kabinet wilde nu juist dat ouders gingen werken.

Frapper, frapper toujours

Wat kun je eraan doen? Pasman citeerde het Franse gezegde frapper, frapper toujours — blijven aandringen, blijven procederen. De hersteloperatie voor de toeslagenaffaire is in gang gezet, al is de landsadvocaat daarbij inmiddels niet meer betrokken.

Discussie

Vanuit de zaal kwamen scherpe vragen. Een student merkte op dat juristen op ministeries ook altijd met beleid bezig zijn — wat de onafhankelijkheid van juridisch advies niet ten goede komt. Iemand anders vroeg of je Pels Rijcken, de landsadvocaat, zou kunnen vergelijken met de advocaten van Taghi. Pasman was helder: een advocaat is partijdig maar onafhankelijk. Dat is het verschil — en dat onderscheid moet heilig blijven.

Slotbeschouwing

De vraag die boven alles bleef hangen, was er een die Pasman zelf aan het begin stelde: waarom laten ze het op een procedure aankomen? De overheid mag de tegenpartij niet onevenredig benadelen. De rechtsstaat bestaat bij de gratie van gelijke toegang tot de rechter en rechtsbescherming voor de burger. Als die rechtsbescherming in de praktijk uitgehold wordt — door kosten, door informatieachterstand, door een instituut dat het eigen functioneren niet ter discussie stelt — dan is dat geen gevoel. Dan is dat een feit.