Indrukwekkende en leerzame Rechtstaatparade: discussie over de rechtsstaat én tijd voor gezelligheid

Leestijd: 3 minuten

Op 10 september reisden acht AJV-leden vanuit verschillende delen van het land – zelfs uit Limburg – naar Utrecht om de Rechtstaatparade van de Universiteit Utrecht bij te wonen. Onderzoekers, schrijvers, theatermakers en bezoekers gingen met elkaar in gesprek over de democratische rechtsstaat. Wat is een rechtsstaat eigenlijk? Wat gaat er goed en wat kan beter? En vooral: hoe kunnen we zelf bijdragen aan het versterken van de rechtsstaat?

Voor ons was het een leerzame en inspirerende middag. We kregen een kijkje in het onderzoek waar de Universiteit Utrecht mee bezig is en werden tijdens verschillende lezingen en panelgesprekken aan het denken gezet. Het panelgesprek over de toegang tot het recht maakte op ons de meeste indruk.

Na de opening door Marc Hertogh en Hanneke van Eijken, beiden verbonden aan de Universiteit Utrecht, verspreidde de groep zich over verschillende zalen om lezingen en panelgesprekken bij te wonen.

Een van de bijeenkomsten ging over de democratische rechtsstaat in de grijze zone van hybride oorlogvoering. Paul ’t Hart, verbonden aan de Universiteit Utrecht en de WRR (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid), nam ons mee in dit onderwerp. Het was interessant om te ontdekken vanuit welke invalshoeken de Universiteit Utrecht deze thema’s onderzoekt en met welke vraagstukken de WRR zich bezighoudt.

Ook woonden we een gesprek bij met schrijvers Lisa Weeda en Maxim Februari over de rol van schrijvers in het debat over de rechtsstaat. Doordat de gespreksleider teksten uit hun boeken gebruikte, kregen we niet alleen een beter beeld van de schrijvers zelf, maar ook van de manier waarop zij met taal en maatschappelijke thema’s omgaan.

Daarnaast volgden we het panelgesprek ‘Naar een Maatschappelijke Onderzoeksagenda voor de Rechtsstaat’. Patricia Messer, voorzitter van het bestuur van Rechtbank Midden-Nederland, Lonneke van Noije, wetenschappelijk medewerker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau, en Danielle Fiolet, directeur Onderzoek & Advies bij de gemeente Utrecht, gingen aan de hand van verschillende stellingen met elkaar in gesprek.

Daarbij stond vooral de betekenis voor burgers centraal. Zo vertelde Lonneke van Noije onder andere over initiatieven waarmee rechtbanken de rechtsstaat onder de aandacht brengen, zoals voorstellingen voor mbo-studenten en wijkrechtspraak in Utrecht en Nieuwegein.

Enkele AJV-leden namen deel aan een dialoog over maatschappelijke actie en zorgzaamheid, waarin onder andere de toename van het aantal thuis- en daklozen aan bod kwam. Ook werd meegedaan aan het Democramikado-spel, waarmee deelnemers op een interactieve manier ontdekten hoe dynamisch ons democratische bouwwerk is.

De volhouders binnen onze groep sloten de dag af met een theatervoorstelling over de zaak Shell. Het stuk is geïnspireerd op de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell en werd uitgevoerd door Mark Rietman en Rebekka de Wit.

Het panelgesprek over de toegang tot het recht heeft op ons de meeste indruk gemaakt. Verschillende sprekers lieten zien tegen welke obstakels burgers in de praktijk aanlopen wanneer zij hulp of toegang tot het recht zoeken.

Lilian Marijnissen is door het ministerie van Justitie en Veiligheid aangesteld als ‘kwartiermaker’ voor een landelijk dekkend netwerk van sociaal-juridische en financiële hulp. Zij reist door het land om met burgers en instanties te spreken over de toegang tot het recht. Tijdens het panel vertelde zij over haar ervaringen. De schrijnende verhalen die zij onderweg hoort, maakten grote indruk op ons.

Indrukwekkende en leerzame Rechtstaatparade: discussie over de rechtsstaat én tijd voor gezelligheid

Alma van Bommel, ombudsman in Utrecht, vertelde over het ombudsloket waar inwoners terechtkunnen met klachten over de overheid. Jaarlijks ontvangt de ombudsman er ongeveer 300. Dat aantal neemt toe, mede doordat de ombudsman actief de wijken ingaat om inwoners te ontmoeten en met hen in gesprek te gaan.

Ook zij ziet welke hardnekkige problemen burgers tegenkomen. Een voorbeeld daarvan zijn studieschulden onder jongeren. De Utrechtse ombudsman werkt hierover samen met ombudsmannen uit andere delen van het land. Via een gezamenlijk meldpunt reageerden maar liefst 1.800 jongeren. Dit was voor de ombudsmannen aanleiding om het probleem nadrukkelijk onder de aandacht te brengen van de landelijke overheid.

Majda Lamkaddem, associate lector bij het lectoraat Toegang tot het Recht van de Hogeschool Utrecht, wees erop dat veel mensen geen hulp zoeken of niet weten waar ze die kunnen vinden. Zij sprak treffend over ‘de hindernisbaan naar rechtshulp vinden’. Hierover heeft zij een artikel geschreven in een publicatie van de Raad voor de Rechtspraak.